Wiktoria nakrywała do stołu, kiedy zadzwonił dzwonek do drzwi. Dokładnie szósta. Jej teściowa zawsze przychodziła co do minuty, jakby w Galinie Nikołajewnie tykał szwajcarski zegarek.
— Już idę, już idę! — zawołała Wika, wycierając ręce w ręcznik.
Otworzyła drzwi. Galina Nikołajewna stała na progu w beżowym płaszczu, z torebką opartą w zgięciu ramienia. Kobieta weszła do środka, zdjęła płaszcz, powiesiła go na wieszaku i krytycznym spojrzeniem rozejrzała się po przedpokoju.
— Dobry wieczór, Galino Nikołajewno — przywitała ją Wiktoria.
— Dobry wieczór — odpowiedziała teściowa krótkim skinieniem głowy. — Czy Andriusza jest w domu?
— Jest. W drugim pokoju bawi się z Maszą.
Galina Nikołajewna weszła do salonu, gdzie Andriej budował zestaw konstrukcyjny ze swoją pięcioletnią córką. Przytuliła syna, pocałowała go w czubek głowy i pogłaskała Maszeńkę po włosach.
— No więc, moi drodzy — jak się macie?
— Dobrze, mamo — powiedział Andriej, wstając z podłogi. — Chodźmy do stołu. Czas na kolację.
Galina Nikołajewna poszła do kuchni i usiadła na swoim zwykłym miejscu przy oknie. Obejrzała nakrycie stołu — biały obrus, porcelanowe talerze, serwetki włożone w obrączki. Jej wyraz twarzy się nie zmienił.
Wiktoria podała posiłek: filet z kurczaka w kremowym sosie, duszone warzywa i puree ziemniaczane. Gotowała przez trzy godziny, starając się, żeby wszystko było jak najsmaczniejsze. Andriej lubił kurczaka, a Masza uwielbiała puree.
Usiedli razem przy stole. Wiktoria nałożyła porcje i usiadła jako ostatnia. W powietrzu wisiało napięcie, choć nikt jeszcze nic nie powiedział.
Galina Nikołajewna wzięła widelec, odkroiła kawałek kurczaka i włożyła go do ust. Powoli przeżuła, po czym skrzywiła się i odłożyła widelec. Odsunęła talerz w stronę krawędzi stołu, jakby chciała oddalić się od jedzenia.
— Coś jest nie tak? — zapytała ostrożnie Wika.
Teściowa westchnęła i pokręciła głową.
— Wiktorio, kochana… Dałam ci mój zeszyt z przepisami. Pamiętasz?
— Pamiętam — skinęła głową Wiktoria, czując, jak zaczyna w niej narastać znajoma irytacja.
— Więc dlaczego z niego nie korzystasz? — ciągnęła Galina Nikołajewna. — Wszystko jest tam zapisane: ile soli, ile śmietany, jakie przyprawy.
— Gotuję według własnych przepisów — odpowiedziała synowa, starając się zachować spokój.
— Własnych — powtórzyła teściowa z lekkim, znaczącym uśmiechem. — Widać. Za dużo soli. I bardzo ciężkie. Mój Andriusza jest na diecie — nie powinien jeść tak ciężkich potraw.
Andriej nadal przeżuwał jedzenie, nie podnosząc wzroku znad talerza, automatycznie przytakując matce.
— Mama ma rację, Wika — mruknął. — Rzeczywiście trochę za słone.
Pod stołem Wiktoria zacisnęła pięści. Uśmiech na jej twarzy zastygł, stając się sztywny i nienaturalny. Masza patrzyła na dorosłych szeroko otwartymi oczami, nie rozumiejąc, dlaczego babcia jest niezadowolona.
— Babciu, mnie smakuje — powiedziała dziewczynka.
— Maszeńko, kochanie, jesteś jeszcze mała — powiedziała łagodnie Galina Nikołajewna. — Jeszcze nie rozumiesz, czym jest prawdziwe jedzenie. Kiedy będziesz starsza, nauczę cię gotować jak należy.
Wiktoria odłożyła widelec i napiła się wody. Oddychała głęboko, licząc do dziesięciu. Nie wybuchaj. Nie przy dziecku.
Kolacja toczyła się w napiętej ciszy. Galina Nikołajewna nie tknęła już kurczaka, jadła tylko warzywa. Od czasu do czasu dorzucała kolejną uwagę — ziemniaki były trochę za suche, marchewka rozgotowana, sos zbyt kwaśny.
Andriej zgadzał się ze wszystkim, co mówiła jego matka. Wiktoria milczała, kończąc swoją porcję. W środku aż się w niej gotowało, ale nie pokazała tego.
O wpół do ósmej Galina Nikołajewna zaczęła zbierać się do wyjścia. Przytuliła syna, pocałowała wnuczkę i lekko skinęła głową w stronę Wiktorii.
— Andriusza, zadzwoń do mnie jutro — powiedziała przy drzwiach. — I pomyśl o jedzeniu. Zdrowie jest ważniejsze niż smak.
Drzwi się zamknęły. Wiktoria została w kuchni i zaczęła sprzątać ze stołu. Andriej chwilę jeszcze kręcił się obok, pomagając odkładać naczynia do zlewu.
— Słuchaj, Wika — zaczął ostrożnie. — Może naprawdę powinnaś używać mniej soli? Mama nie mówi tego bez powodu.
Wiktoria odstawiła talerz do zlewu trochę mocniej, niż zamierzała. Porcelana stuknęła o metal.
— Twoja matka zawsze ma coś do powiedzenia — odpowiedziała, nie odwracając się.
— No ale ma doświadczenie — ciągnął Andriej. — Gotuje całe życie. Wie, jak powinno być.
— Ja też gotuję — odparła Wiktoria, odkręcając kran. — I wcale nie najgorzej, swoją drogą. Nigdy wcześniej nie narzekałeś.
— Nie narzekam — powiedział. — Po prostu mówię, że można by to poprawić. Mama chce pomóc.
Wiktoria zakręciła wodę i odwróciła się do niego.
— Pomóc? Ona krytykuje moje gotowanie przy każdej kolacji. Za każdym razem znajduje coś, do czego może się przyczepić. To nie jest pomoc. To jest upokorzenie.
Andriej zmarszczył brwi.
— Przesadzasz. Mama po prostu dzieli się swoim doświadczeniem.
— Doświadczeniem — powtórzyła Wiktoria z goryczą. — Jasne.
Andriej wzruszył ramionami i poszedł do drugiego pokoju. Wiktoria została sama w kuchni — myła naczynia, wycierała stół, wkładała resztki do lodówki.
Każdy wieczór wyglądał tak samo. Galina Nikołajewna przychodziła, siadała i zaczynała krytykować. Za słone. Za tłuste. Za suche. Za ostre. Zawsze coś.
A Andriej jej przytakiwał — kiwał głową za matką, powtarzał jej słowa. Nigdy nie bronił żony. Nigdy nie powiedział, że jedzenie jest dobre.
Wiktoria wytarła ręce i oparła się o blat, zamykając oczy. Jak długo jeszcze to wytrzyma?
Następnego wieczoru Galina Nikołajewna znów przyszła. Punktualnie o szóstej. Wiktoria podała zapiekankę z mięsem i warzywami. Bardzo się starała, korzystając z nowego przepisu znalezionego w internecie.
Teściowa spróbowała i odłożyła widelec.
— Wiktorio, kochana, dodałaś przyprawy?
— Tak — skinęła głową żona. — Bazylię i oregano.
— Za dużo — powiedziała Galina Nikołajewna, kręcąc głową. — Przytłaczają smak mięsa. Napisałam w zeszycie — przyprawy powinny być minimalne.
Andriej skinął głową na znak zgody. Wiktoria milczała, przeżuwając zapiekankę. W środku wszystko w niej wrzało, ale na zewnątrz niczego nie było widać.
Kolejny tydzień minął tak samo. Każdy wieczór — wizyta. Każda kolacja — krytyka. Galina Nikołajewna znajdowała wady we wszystkim. Za dużo cebuli. Za mało pieprzu. Kurczak twardy. Ryba przesuszona. Zupa wodnista. Kasza za gęsta.
A Andriej wciąż jej wtórował. Zgadzał się z matką. Powtarzał jej uwagi po tym, jak Galina Nikołajewna wychodziła.
— Wika, może spróbujesz gotować według przepisów mamy? — zaproponował któregoś wieczoru. — Nie zbierała ich przez lata bez powodu.
Wiktoria stała przy kuchence, mieszając gulasz, i nawet się nie odwróciła.
— Gotuję tak, jak umiem — odpowiedziała. — Twoja matka może gotować po swojemu u siebie w domu.
— No ale mama gotuje inaczej — nalegał Andriej. — Smaczniej. Bardziej… właściwie.
Wiktoria wyłączyła kuchenkę i odwróciła się do niego. Policzeki płonęły, ręce jej drżały. Jej cierpliwość pękła.
— Gotuję dla swojej rodziny, a nie według menu twojej matki! — krzyknęła Wiktoria.
Andriej zamarł z otwartymi ustami. Nie spodziewał się takich słów.
— Co?
— Słyszałeś — odparła głośniej. — Dość! Mam dość ciągłych porównań! Mam dość tego, że traktujecie mnie jak najgorszą kucharkę we własnym domu!
Twarz Andrieja wykrzywiła się. Chwycił kuchenną ściereczkę i cisnął ją na blat.
— Co ty wyprawiasz?! — krzyknął. — Moja matka próbuje pomóc! Dzieli się swoim doświadczeniem! A ty jesteś niewdzięczna!
Wiktoria zrobiła krok bliżej.
— Pomóc? Twoja matka upokarza mnie każdej nocy! Krytykuje wszystko, co ugotuję! A ty ją popierasz!
— Mama ma rację! — odparł Andriej. — Jedzenie naprawdę nie jest takie, jakie powinno być!
— Jakie powinno być? — powtórzyła Wiktoria. — Według czyich standardów? Galiny Nikołajewny?
Andriej wskazał ją palcem.
— Moja matka ci pomogła! Kiedy urodziła się Masza, kto się nią zajmował? Kto nauczył cię opiekować się dzieckiem? Mama! A ty nie potrafisz okazać nawet podstawowego szacunku!
— Szacunku? — głos Wiktorii zadrżał. — A gdzie jest twój szacunek dla mnie? Gdzie twoje wsparcie? Za każdym razem stajesz po stronie swojej matki!
Andriej chwycił się za głowę.
— Bo mama ma rację! Ona zawsze ma rację! Ma doświadczenie, ma wiedzę!
— A ja nie? — krzyknęła Wiktoria. — Codziennie dla was gotuję! Staram się, żeby było dobre! A jedyne, co słyszę, to krytyka!
— Bo możesz robić to lepiej! — krzyknął Andriej. — Ale jesteś leniwa! Nie chcesz uczyć się od mamy!
Wiktoria roześmiała się ostro, niemal histerycznie.
— Uczyć się? Od kobiety, która uważa mnie za bezużyteczną? Która przychodzi tu co wieczór tylko po to, żeby udowodnić, że jestem beznadziejną gospodynią?
— Mama tak nie uważa! — zaprotestował Andriej. — Ona tylko chce, żebyś się rozwijała!
— Rozwijała — powtórzyła Wiktoria. — Czyli stała się jej kopią.
Andriej zacisnął pięści.
— Jesteś egoistką! Myślisz tylko o sobie! Próbujesz poróżnić mnie z moją matką!
— Jestem zmęczona! — krzyknęła Wiktoria. — Zmęczona byciem niewidzialną we własnym domu! Zmęczona słuchaniem, że twoja matka jest lepsza — jej jedzenie smaczniejsze, jej przepisy „bardziej właściwe”!
— Bo to prawda! — krzyknął Andriej. — Mama gotuje o wiele lepiej niż ty kiedykolwiek!
To było jak fizyczny cios. Wiktoria cofnęła się, blednąc.
— Rozumiem — wyszeptała. — Czyli tak to wygląda.
— Tak właśnie! — Andriej odwrócił się i poszedł do przedpokoju. — Mam dość twojej histerii! Mama wychowała mnie sama — poświęciła dla mnie całe życie! A ty nie potrafisz okazać jej nawet najmniejszego szacunku!
— Szacunku — powtórzyła cicho Wiktoria. — Dobrze. Szanuj swoją matkę, ile chcesz.
Andriej włożył kurtkę i chwycił klucze.
— Wiesz co? Dość! Mam tego dosyć! Żyj sobie, jak chcesz! Ja idę do mamy!
— Idź — skinęła głową Wiktoria. — I nie wracaj.
Szarpnął drzwi i wyszedł. Trzask był tak głośny, że zadrżały szyby w oknie. Wiktoria stała pośrodku kuchni, patrząc na zamknięte drzwi.
Z pokoju dziecka dobiegł płacz. Masza usłyszała krzyki i się przestraszyła. Wiktoria poszła do córki i mocno ją przytuliła.
— Cicho, słoneczko, spokojnie. Już dobrze.
— Mamo… dlaczego ty i tata się kłóciliście? — zaszlochała Masza.
— Dorośli czasem się kłócą — powiedziała Wiktoria, głaszcząc ją po włosach. — To nic strasznego.
Ale w środku wiedziała, że to nie była zwykła kłótnia. To był koniec.
Andriej nie wrócił następnego dnia. Nie zadzwonił ani nie napisał. Wiktoria nie poszła za nim. Ugotowała kolację dla siebie i Maszy. Bez Galiny Nikołajewny przy stole w mieszkaniu panowała cisza i spokój.
Minął tydzień. Potem drugi. Andriej wciąż się nie pojawił. Wiktoria zrozumiała — mieszka teraz u matki. Tam karmią go „jak należy”, według przepisów z zeszytu.
Niech tam mieszka. Niech cieszy się idealnymi obiadami mamy.
Miesiąc później przyszedł list od prawnika. Andriej złożył pozew o rozwód — oficjalny wniosek o rozwiązanie małżeństwa.
Wiktoria przeczytała dokumenty i podpisała je. Nie była zaskoczona. Nie była nawet zdenerwowana. Po prostu podpisała.
Mieszkanie zostało przy niej — kupiła je jeszcze przed ślubem za pieniądze ze sprzedaży poprzedniego lokum. Andriej tego nie kwestionował. Zabrał swoje rzeczy, gdy nie było jej w domu, i zostawił klucze na stole.
Galina Nikołajewna przestała przychodzić punktualnie o szóstej. Nie dzwoniła do drzwi. Nie siadała przy stole ze swoimi krytycznymi uwagami.
Wiktoria gotowała kolacje dla siebie i Maszy — takie, jakie chciała. Soliła do smaku. Dodawała tyle przypraw, ile miała ochotę. Eksperymentowała z przepisami z internetu.
Masza jadła z entuzjazmem i chwaliła mamę.
— Mamo, to jest takie dobre! Mogę dokładkę?
— Oczywiście, słoneczko — uśmiechnęła się Wiktoria, nakładając jej drugą porcję.
Bez komentarzy. Bez krytyki. Bez porównań do Galiny Nikołajewny.
Wolność — prawdziwa, pełna wolność we własnej kuchni.
Rozwód został sfinalizowany trzy miesiące później. Wiktoria poszła sama do urzędu stanu cywilnego i odebrała dokument. Andriej przysłał pełnomocnika — sam się nie pojawił.
Były mąż od czasu do czasu zabierał Maszę na weekend. Przyjeżdżał po córkę w milczeniu i tak samo ją odwoził. Nie wchodził do mieszkania — czekał na klatce schodowej. Alimenty przelewał na osobne konto.
Wiktoria nie pytała, co u niego. Nie obchodziło jej, czy Galina Nikołajewna gotuje mu według swoich bezbłędnych przepisów. To nie miało znaczenia.
Liczyło się jedno: nikt już nie mówił jej, jak „powinno być”. Ile soli. Ile przypraw. Jakich składników używać.
Wiktoria gotowała tak, jak chciała. I było to najlepsze uczucie na świecie.
Tego wieczoru usiadła do kolacji z Maszą — zapiekanka ziemniaczana z serem, sałatka warzywna i kompot z suszonych owoców. Proste jedzenie, ale smaczne.
— Mamo, babcia Galina już nie przychodzi? — zapytała Masza.
— Nie, słoneczko, już nie będzie przychodzić — odpowiedziała Wiktoria.
— A tata?
— Tata czasem cię zabierze. Na spacer albo do kina.
Masza skinęła głową i dalej jadła. Dzieci szybko się przystosowują — znacznie szybciej niż dorośli.
Wiktoria dopiła kompot i zaniosła naczynia do zlewu. Odkręciła wodę i zaczęła myć talerze.
Na zewnątrz zapadał zmierzch. Jedna po drugiej zapalały się latarnie uliczne. Miasto powoli cichło.
A w kuchni Wiktorii było jasno, ciepło i spokojnie — bez krytyki, bez wyrzutów, bez niekończących się porównań.
Tylko jej kuchnia. Jej jedzenie. Jej zasady.
I to było wspaniałe.