— Dasza, ty w ogóle nie umiesz robić sałatek! To jubileusz, a nie studencka impreza! — Tamara Nikołajewna ostentacyjnie odsunęła talerz ze świeżo pokrojonymi składnikami.
— Robię wszystko według przepisu! — Dasza próbowała mówić spokojnie, choć ręce już drżały jej z napięcia.
— Według przepisu? — prychnęła teściowa. — Gotować trzeba z duszą, a nie według książki! Kiedy ja byłam w twoim wieku…
— Mamo, przestań! — Grigorij podniósł wzrok znad telefonu. — Dasza się stara!
— Stara się, tak… — Tamara Nikołajewna wstała od stołu. — Daj mi nóż, sama to zrobię!
Dasza w milczeniu odsunęła się na bok. Trzy dni przygotowań do jubileuszu teściowej zamieniły się w prawdziwe piekło. Każdy ruch, każde słowo synowej było krytykowane.
— A ten obrus… — ciągnęła Tamara Nikołajewna, automatycznie kończąc krojenie. — Takich używa się w tanich jadłodajniach! A na jubileusz postanowiłaś…
— To włoska tkanina! — Dasza wycedziła przez zęby.
— Włoska? — teściowa znów prychnęła. — Ja już znam te twoje „włoskie” rzeczy, prosto z bazaru! Grisza, powiedz mi, nie mogliście kupić normalnego obrusu?
— Normalnego? — Dasza odwróciła się do męża. — Przez tydzień wybierałam i pokazywałam wam obojgu różne opcje!
— No, mamo, obrus naprawdę jest ładny… — wymamrotał syn.
— Czyli jej bronisz? — Tamara Nikołajewna odłożyła nóż. — A kto za niego zapłacił? Pewnie znowu wyciągnęła z ciebie całą pensję?
— Kupiłam go sama! Za własne pieniądze! — odparła Daria przez zaciśnięte zęby.
— Własne? — teściowa uśmiechnęła się drwiąco. — A co ty niby masz własnego? Mieszkanie mojego syna, jego samochód, nawet te buty…
— Mamo! — Grigorij wreszcie odłożył telefon. — Dość!
— Co dość? Mówię prawdę! Rzuciła się na niego, gdy tylko dowiedziała się o mieszkaniu! Myślała, że będzie miała łatwe życie?
— Pracuję nie mniej niż Grisza! I zarabiam całkiem dobrze! A nasze mieszkanie kupi… — wybuchła synowa, zaciskając pięści.
— O, dobre sobie! — Tamara Nikołajewna roześmiała się teatralnie, przerywając Daszy. — Ta twoja „praca” to sama zabawa! Siedzisz w biurze, popijasz kawkę…
— Jestem analitykiem finansowym!
— Kim? — teściowa znowu się roześmiała. — Brzmi elegancko! I jaki z tego pożytek? Nawet sałatki porządnie pokroić nie umiesz!
Grigorij znów schował się w telefonie, udając, że nie zauważa kłótni. Dasza spojrzała na męża, potem na teściową.
— Wiecie co? Róbcie sobie ten jubileusz sami! Beze mnie!
— Boisz się krytyki? — Tamara Nikołajewna uśmiechnęła się triumfalnie. — Widzisz, Grisza, jaka ona jest? Pierwszy problem i od razu ucieka!
Dasza zdjęła fartuch.
— Nie, po prostu nie chcę marnować czasu na ludzi, którzy mnie nie szanują! — powiedziała, zdejmując fartuch.
— Dasza, dokąd idziesz? — Grisza wreszcie wstał. — Impreza jest jutro…
— To się przygotowujcie! We dwoje! Ja wracam do domu!
— Do domu? — teściowa zmrużyła oczy. — Do tej wynajętej nory, w której mieszkałaś przed ślubem?
Dasza bez słowa chwyciła torbę i wyszła. Wiedziała, że jutro będzie jeszcze gorzej. Ale odwrotu już nie było.
Świąteczny stół uginał się od jedzenia. Goście — przyjaciele i krewni Tamary Nikołajewny — zajmowali miejsca i składali jubilatce życzenia. Dasza stała z boku, obserwując wszystko.
— A oto moja synowa! — oznajmiła głośno Tamara Nikołajewna, gdy dostrzegła Daszę. — Stoi jak obca! Nawet nie zaproponuje pomocy!
— Nakryłam do stołu dwie godziny temu — odpowiedziała cicho Dasza.
— I jak ty to zrobiłaś! — teściowa odwróciła się do gości. — Wyobrażacie sobie, ułożyła serwetki jak w stołówce! Jak dla pospólstwa! Dobrze, że zauważyłam i poprawiłam!
Goście wymienili zakłopotane spojrzenia. Grigorij udawał, że jest pochłonięty rozmową z wujem.
— Tamaro Nikołajewno, nie zaczynajmy… — zaczęła Dasza.
— Czego nie zaczynajmy? Mówienia prawdy? — teściowa podniosła głos. — Myślałaś, że będę milczeć? Nie, kochanieńka, wszyscy powinni wiedzieć, jaka z ciebie gospodyni!
Do stołu podeszła sąsiadka jubilatki.
— Tomoczko, może wzniesiemy toast?
— Oczywiście, że wzniesiemy! — Tamara Nikołajewna wstała. — Wypijemy za mnie, za mojego syna… Ale za synową — nie wiem! Jeszcze sobie na to nie zasłużyła!
— Mamo… — odezwał się niepewnie Grisza.
— Co „mamo”? Mówię prawdę! No powiedzcie… — przesunęła wzrokiem po gościach. — Czy normalna kobieta może nie umieć porządnie gotować? A ona nie umie! Wszystko jej się przypala!
— Za to umiem zarabiać pieniądze! — Dasza nie wytrzymała.
— O, posłuchajcie tej chwalipięty! — teściowa rozłożyła ręce. — Myślisz, że nie wiem, jak żyłaś, zanim poznałaś Griszę? W wynajmowanym mieszkaniu, z długami…
— Byłam na studiach magisterskich!
— U-czy-ła się! — przeciągnęła Tamara Nikołajewna. — A teraz siedzi mojemu synowi na karku! Mieszkanie jego, samochód jego…
— Wszystko kupuję za własne pieniądze! Włącznie z mieszka…
— Jakie twoje pieniądze? — teściowa zwróciła się do gości. — Wyobraźcie sobie: przychodzi do pracy wystrojona, w szpilkach! Siedzi w biurze, pije kawę! A potem mówi: „Pracuję”!
Dasza poczuła, jak twarz płonie jej ze złości.
— Przestań mnie upokarzać!
— Upokarzać? — Tamara Nikołajewna roześmiała się. — Mówię prawdę! Kiedyś kobiety były inne! Umiały gotować, rodziły dzieci…
— A ty miałaś tylko jedno! — wyrwało się Daszy.
W pokoju zapadła cisza. Tamara Nikołajewna poczerwieniała ze złości.
— Ty… Jak śmiesz! Grisza, słyszysz, co ona mówi?
— Dasza, przeproś moją matkę! — powiedział do żony, wstając od stołu.
— Przeprosić? — Dasza spojrzała na męża. — Po tym wszystkim, co powiedziała?
— To moja matka!
— A ja jestem twoją żoną! Ale ciebie nie obchodzi, jak ona mnie upokarza!
Tamara Nikołajewna uśmiechnęła się triumfalnie.
— Widzicie, jaka ona jest? Zero szacunku dla starszych!
— Masz za swoje, żmijo podstępna! Może nauczysz się nie upokarzać mnie przy wszystkich gościach!
Dasza chwyciła bukiet ze stołu i uderzyła nim teściową w twarz. Płatki rozsypały się po pokoju, a kolce róż zostawiły zadrapania na twarzy Tamary Nikołajewny.
Goście zamarli. Tamara Nikołajewna przycisnęła dłonie do twarzy, a po jej policzku spłynęła cienka strużka krwi z zadrapań po kolcach.
— Wynoś się!!! — ryknął Grigorij, zrywając się od stołu. — Wynoś się!!!
— Z przyjemnością! — Dasza porwała torbę. — Tylko nie zapomnij do wieczora spakować swoich rzeczy!
— Jakich rzeczy? — Grigorij nie zrozumiał.
— Twoich! Z mojego mieszkania!
Tamara Nikołajewna opuściła ręce z twarzy.
— Słyszysz, synku? Twoja ukochana już wydaje rozkazy! A mówiłeś mi, że jest dobra, że jest miła…
— Zamknij się! — nagle krzyknęła Dasza. — Mam dość! Przez trzy lata znosiłam twoje docinki! Przez trzy lata milczałam, kiedy wtrącałaś nos w nasze życie!
— Dasza, przestań! — Grisza ruszył w stronę żony.
— Nie, to ty przestań! — odwróciła się do męża. — Przestań być wycieraczką! Jesteś dorosłym mężczyzną, a wciąż biegasz do mamusi!
— Nie waż się! — Tamara Nikołajewna wstała. — Nie waż się tak mówić o moim synu!
— O twoim synu? — Dasza roześmiała się. — On od dawna nie jest twój! Jest moim mężem! A raczej był…
Goście zaczęli się wymykać. Niektórzy mamrotali przeprosiny, inni po prostu cicho wychodzili za drzwi.
— No proszę, pokazała prawdziwe oblicze! — Tamara Nikołajewna spojrzała triumfalnie na syna. — Mówiłam ci, że to nie ta kobieta! Nie jest ciebie warta!
— Mamo, proszę, bądź cicho — powiedział zmęczonym głosem Grigorij.
— Co?! — teściowa aż sapnęła. — Nadal jej bronisz? Po tym, co zrobiła?
— A co ja zrobiłam? — Dasza odwróciła się do gości. — Obroniłam się! Po raz pierwszy od trzech lat! Wiecie, jak mnie dręczyła? Jak krytykowała każdy mój ruch?
— Uczyłam cię być dobrą żoną!
— Nie! Próbowałaś zrobić ze mnie posłuszną lalkę! Tak jak zrobiłaś ze swoim synem!
Grigorij złapał Daszę za ramię.
— Dość! Wyjdź. Natychmiast!
— Wynoś się!!! — zawtórowała Tamara Nikołajewna. — I nie wracaj!!!
— Nie miałam takiego zamiaru! — Dasza wyrwała rękę. — Ale zapamiętajcie jedno: mieszkanie jest moje! Kupiłam je za własne pieniądze! Te same, których rzekomo nie zarabiam!
— Kłamstwo! — teściowa zrobiła się purpurowa. — Ukradłaś pieniądze Griszy!
— Sprawdźcie dokumenty! — Dasza uśmiechnęła się krzywo. — Wszystko tam jest napisane! I kredyt spłacałam sama! Więc, Grisza, do zobaczenia wieczorem! Klucze wrzuć do skrzynki!
Odwróciła się i ruszyła do drzwi. Za jej plecami rozległ się krzyk Tamary Nikołajewny:
— Niewdzięczna! Bezwstydna! Grisza, nie pozwól jej odejść!
Ale Dasza już nie słuchała. Schodziła po schodach, czując dziwną lekkość. Jakby ogromny kamień spadł jej z serca. Trzy lata upokorzeń dobiegły końca. I nawet jeśli miało ją to kosztować małżeństwo — było warto.
Dasza siedziała w fotelu, patrząc na zegar. Do wieczora zostało pół godziny.
Dzwonek do drzwi zabrzmiał wcześniej. Na progu stał Grigorij z małą sportową torbą.
— Mogę wejść? To wciąż też moje mieszkanie…
— Już nie! — Dasza podała mu dokumenty. — Wszystko jest tu jasno zapisane: mieszkanie zostało kupione za moje pieniądze przed ślubem! Bez względu na to, co wymyśliła sobie twoja matka!
Grigorij przejrzał papiery.
— I od kiedy miałaś to przygotowane?
— Od dziś! Zaraz po… incydencie!
— Incydencie? — uśmiechnął się z przekąsem. — Uderzyłaś moją matkę bukietem w twarz! I nazywasz to „incydentem”?
— A jak inaczej nazwałbyś to, co się stało? — Dasza skrzyżowała ramiona na piersi. — Twoja matka publicznie upokarzała mnie przez trzy lata! Dzisiaj moja cierpliwość w końcu się skończyła!
— Ona jest od ciebie starsza! Powinnaś szanować…
— Co? Wiek? — przerwała mu Dasza. — A ona nie powinna szanować mnie jako twojej żony? Czy ta zasada działa tylko w jedną stronę?
Grigorij wszedł do pokoju i rzucił torbę na kanapę.
— Porozmawiajmy spokojnie. Bez emocji.
— Za późno, Grisza! Wszystko już zostało powiedziane!
— Rozumiesz przecież, że moja mama po prostu…
— Nie! — Dasza zerwała się z miejsca. — Nawet nie zaczynaj jej usprawiedliwiać! Mam tego dość! „Mama się martwi”, „mama się troszczy”, „mama chce jak najlepiej”… Mam dość tej zdartej płyty! A to, czego ja chcę, nigdy cię nie interesowało!
— To nieprawda!
— Prawda! Kiedy przychodziła bez zapowiedzi i robiła inspekcje mieszkania, milczałeś! Kiedy wyśmiewała moją pracę, milczałeś! Kiedy sugerowała, że wyszłam za ciebie dla pieniędzy, też milczałeś!
Grigorij usiadł w fotelu.
— I co teraz? Rozwód?
— Tak! Mam dość życia między młotem a kowadłem! Mam dość udawania, że wszystko jest w porządku! Bo nic nie jest w porządku!
— A nasze plany? Dzieci?
— Jakie dzieci, Grisza? — Dasza uśmiechnęła się gorzko. — Z twoją matką, która będzie mnie uczyć, jak je wychowywać? Która będzie im mówić, jaką jestem złą matką?
— Przesadzasz…
— Nie! Wreszcie widzę wszystko jasno! Nie pasujemy do siebie! Nigdy nie staniesz po mojej stronie! Nigdy nie obronisz mnie przed swoją matką!
— A ona miała rację! Naprawdę myślisz tylko o sobie! Nikt inny cię nie obchodzi! — powiedział, wstając.
— Świetnie! — Dasza wymusiła uśmiech. — Idź wytrzeć ślinę swojej mamusi!
— Tak po prostu przekreślisz trzy lata?
— Nie „tak po prostu”. Długo do tego dojrzewałam! Dzisiaj w końcu podjęłam decyzję!
— Mam nadzieję, że będziesz tego żałować! — rzucił złośliwie, kierując się do przedpokoju.
— Nie będę! A teraz wyjdź! I od razu oddaj mi klucze! Chociaż i tak wymienię zamki, na wypadek gdyby twoja mamusia miała gdzieś zapasowy komplet!
Spojrzał na swoją prawie byłą żonę z nienawiścią, położył pęk kluczy na stoliku i powiedział:
— Udław się nimi!
— Żegnaj, Grisza! — odpowiedziała Dasza zamiast kolejnej obelgi. — I przekaż swojej matce, żeby też więcej nie przychodziła!
Minął miesiąc. Dasza siedziała w swojej ulubionej kawiarni, kiedy zobaczyła Tamarę Nikołajewnę. Kobieta ruszyła prosto do jej stolika z wyraźnym celem.
— Musimy porozmawiać! — oznajmiła była teściowa bez przywitania.
— Nie mamy o czym rozmawiać! — Dasza upiła łyk kawy. — Wszystko już postanowione!
— Postanowione? — Tamara Nikołajewna usiadła naprzeciwko niej. — Wiesz, że mój syn cierpi? Schudł, wygląda marnie…
— To jego życie. Jest dorosły.
— Dorosły? — teściowa rozłożyła ręce. — On jest zupełnie sam! Bez żony, bez…
— Bez żony? — przerwała jej Dasza. — Czy nie tego właśnie chciałaś?
— Chciałam dla niego jak najlepiej!
— Nie! Chciałaś kontroli! Nad nim i nade mną!
Do stolika podeszła kelnerka. Dasza zamówiła kolejną kawę; Tamara Nikołajewna odmówiła.
— Posłuchaj — teściowa ściszyła głos. — Zapomnijmy o przeszłości! Zacznijmy od nowa!
— Po co? Żeby wszystko się powtórzyło?
— Zmieniłam się! Naprawdę! Te tygodnie wiele mnie nauczyły…
— Ciebie? Nauczyły? Bzdura! Nie wierzę w to! — Daria się roześmiała.
— Zrozumiałam, że przesadziłam! Że za mocno naciskałam…
— Ty nie tylko naciskałaś! Próbowałaś zniszczyć naszą rodzinę! I udało ci się!
Kelnerka przyniosła kawę. Dasza mieszała cukier, patrząc, jak Tamara Nikołajewna nerwowo miętosi serwetkę.
— Grisza bardzo się zmienił… — zaczęła znów teściowa. — Nawet mnie nie odwiedza! Mówi, że to wszystko moja wina!
— A nie jest?
— Może i jest… — Tamara Nikołajewna niespodziewanie się zgodziła. — Ale jestem jego matką! Chciałam…
— Jak najlepiej! — dokończyła za nią Dasza. — Wiesz, jaki jest twój problem? Nie widzisz w swoim synu dorosłego mężczyzny! Dla ciebie on wciąż jest dzieckiem, które trzeba niańczyć!
— Ale on…
— Nie! On jest mężczyzną! A przynajmniej był! Dopóki nie zrobiłaś z niego chłopca, który biega do mamusi po radę!
Tamara Nikołajewna wyjęła chusteczkę i otarła oczy.
— Mogę się zmienić! Naprawdę! Tylko wróć!
— Za późno! Już go nie kocham!
— Jak to nie kochasz?
— Właśnie tak! Miłość umarła, kiedy zrozumiałam, że on nigdy nie stanie po mojej stronie! Nigdy mnie nie obroni!
— Ale…
— Wiesz… — Dasza dopiła kawę. — Jestem ci wdzięczna! To ty otworzyłaś mi oczy! Pokazałaś mi, kim on naprawdę jest!
— Co ty mówisz?
— Prawdę! Teraz jestem wolna! I szczęśliwa!
Tamara Nikołajewna wstała.
— Pożałujesz tego! Straciłaś takiego syna jak mój!
— Nie „syna” dokładnie… — Dasza uśmiechnęła się. — To ty go straciłaś! Najpierw męża, a potem stracisz też syna! Bo on w końcu dorośnie! I zrozumie, kto jest winien rozpadu jego rodziny!
— Jak śmiesz…
— Wszystkiego dobrego, Tamaro Nikołajewno! I nie wracaj! Ani do mnie, ani do mojego życia!
Dasza położyła na stole pieniądze za kawę i wyszła z kawiarni. W duszy czuła lekkość. Ostatnia strona jej dawnego życia została przewrócona…