— A ty, Lenoczko, nie masz żadnego powodu, żeby siadać przy stole. I tak nie wystarczy miejsca dla wszystkich, a ktoś przecież musi obsługiwać — powiedziała lodowatym tonem Walentyna Grigoriewna, poprawiając mocno wykrochmaloną serwetkę.
Nie spojrzała nawet na synową, tylko dalej rozstawiała talerze ozdobione rodzinnym monogramem dla swoich „drogich przyjaciół”.
Lena znieruchomiała z ciężką tacą w dłoniach. Leżący na niej kurczak pieczony z czosnkiem wciąż parował.
— Co masz na myśli, mówiąc „obsługiwać”? — zapytała, czując, jak wszystko w niej zaczyna drżeć pod wpływem narastającego gniewu.
— W najbardziej dosłownym znaczeniu, moja droga — odpowiedziała w końcu teściowa, podnosząc na nią wzrok. Jej oczy były zimne i puste niczym przerębel wykuty w styczniowym lodzie. — Jesteśmy starszymi kobietami, kobietami o określonej pozycji. Ty jesteś młoda i pełna energii. To dla nas kłopotliwe, żeby bez przerwy wstawać po sól albo czyste łyżki. Możesz więc się nami zająć. To chyba nie jest dla ciebie zbyt wielki trud, prawda?
— Walentyno Grigoriewno, ja też jestem człowiekiem i członkiem tej rodziny, a nie kelnerką z przydrożnego baru — powiedziała Lena, stawiając tacę na brzegu stołu tak gwałtownie, że sos zachlapał biały obrus.
— Och, spójrzcie tylko, jaka delikatna! — wykrzyknęła Maria Iwanowna, stara przyjaciółka teściowej, która zdążyła już zająć najwygodniejsze krzesło w pokoju. — Walu, popatrz tylko na to pokolenie. Kiedyś synowe wisiały na każdym słowie teściowej. A teraz ośmielają się podnosić głos!
— Właśnie, Maszo — westchnęła teatralnie Walentyna Grigoriewna, osuszając plamę z sosu. — Żadnego szacunku dla starszych. Leno, idź do kuchni, przynieś serwetki i nie zapomnij o cytrynie do ryby. I nie stój tak z tą miną, bo odbierasz wszystkim apetyt.
Lena bez słowa odwróciła się i wyszła z jadalni.
W uszach huczało jej tak mocno, że niemal niczego nie słyszała.
To była kropla, która przelała czarę goryczy.
Dwa tygodnie wcześniej ona, jej mąż Roma i ich siedmioletnia córka Alina zamieszkali u jego matki „tylko na miesiąc”, do czasu zakończenia remontu w ich nowym mieszkaniu.
To Roma ją przekonał.
— Mamo, wytrzymaj z nami jeszcze trochę. To tylko tymczasowe. Skończymy spłacać kredyt i wtedy się wyprowadzimy.
Lena się zgodziła i pożałowała tego już pierwszego wieczoru.
W kuchni czekała na nią Alina. Siedziała cicho na stołku i rysowała flamastrami w szkicowniku.
— Mamo, dlaczego babcia cię wyrzuciła? — zapytała cicho dziewczynka, nie podnosząc wzroku.
— Babcia jest po prostu bardzo zajęta swoimi gośćmi, kochanie — powiedziała Lena, usiłując powstrzymać drżenie głosu, choć niezbyt skutecznie.
— Powiedziała, że chodzę za głośno i przeszkadzam jej myśleć o rzeczach wiecznych — westchnęła Alina, odkładając flamaster. — Mamo, chcę wrócić do domu. Do naszego starego domu.
— Jeszcze tylko trochę, skarbie. Wkrótce to wszystko się skończy.
W tej samej chwili Walentyna Grigoriewna wkroczyła do kuchni, jak zawsze poruszając się z królewską wyniosłością.
— Gdzie jest cytryna? Czekam na nią już całe trzy minuty! — rzuciła oschle.
— Już ją kroję — odpowiedziała Lena, chwytając nóż i czując, jak jej palce stają się lodowate.
— I zabierz Alinę do pokoju. Nie powinna się tu plątać pod nogami, kiedy porządni ludzie jedzą obiad — dodała starsza kobieta, patrząc z wyraźnym obrzydzeniem na szkicownik dziecka.
— Alina mi nie przeszkadza.
— Ale mnie przeszkadza! Jeszcze pobrudzi cały stół tymi flamastrami. A tak w ogóle, Leno, dlaczego w tej kuchni panuje taki bałagan? Kiedy ostatnio czyściłaś kuchenkę?
— Dziś rano, po przygotowaniu śniadania dla pięciu osób!
— W takim razie zrobiłaś to niedokładnie. Wciąż zostały smugi. W twoim wieku ja…
— Walentyno Grigoriewno — przerwała jej Lena — może powinna pani wrócić do swoich gości. Czekają na panią.
— A więc teraz to ty będziesz mi mówić, co mam robić? W moim własnym domu? — Jej oczy zwęziły się. — Tutaj jesteś nikim. Darmozjadem. Powinnaś być wdzięczna, że pozwalam ci tu mieszkać. W przeciwnym razie włóczyłabyś się od dworca do dworca ze swoimi walizkami.
— Nie jesteśmy darmozjadami. Płacimy rachunki i kupujemy wszystkie produkty! — powiedziała Lena, kładąc cytrynę na desce do krojenia z głuchym stukiem.
— Och, posłuchajcie tylko, jaka jest z siebie dumna! Liczysz każdy grosz, tak? Już za samo to, że toleruję twoją córkę w tym mieszkaniu, powinnaś być mi wdzięczna do końca życia!
Lena wzięła głęboki oddech, próbując się uspokoić.
Wiedziała, że jeśli teraz straci panowanie nad sobą, Roma jak zwykle powie:
— Mama jest już starsza, po prostu ma trudny charakter.
Ale trudny charakter był jednym.
To było zwykłe okrucieństwo.
— Mamo? — rozległ się głos w korytarzu. Roma właśnie wrócił z pracy.
— Romoczka! — zawołała natychmiast jego matka, a jej twarz rozjaśniła się, kiedy pobiegła do przedpokoju. — Przyjechałeś w samą porę, kochanie! Mamy gości. Wejdź, usiądź, a Lenoczka wszystko ci przyniesie.
Roma wszedł do kuchni, rzucił torbę na podłogę i przetarł zmęczone oczy.
— Cześć, Len. Co się dzieje?
— Twoja matka uznała, że dzisiaj będę służącą — powiedziała spokojnie Lena, patrząc mu prosto w oczy.
— No daj spokój, Len… Mamy gości. Pomóż jej trochę. To chyba nic takiego, prawda? — powiedział Roma, odwracając wzrok z zakłopotaniem.
— Nie mam problemu z pomaganiem. Mam problem z tym, że mówi mi, iż jestem tutaj nikim i mam „obsługiwać”, podczas gdy „szanowne damy” siedzą i jedzą.
— Lena przesadza, Romoczka! — wtrąciła jego matka, wyglądając zza jego ramienia. — Poprosiłam ją tylko, żeby przyniosła serwetki. Od razu się obraziła. Zrobiła się taka agresywna, to okropne.
— Roma, chcę stąd wyjechać. Dzisiaj. Natychmiast — powiedziała Lena, krzyżując ręce na piersi.
— Dokąd, Len? Do czterech gołych betonowych ścian? Przecież nie ma tam nawet zamontowanej toalety — powiedział z bladym uśmiechem.
— Gdziekolwiek. Nawet do hostelu. Nie mogę już tego słuchać.
— A komu jesteś potrzebna poza moim synem? — krzyknęła jego matka z korytarza. — Spójrz na siebie: blada, wiecznie niezadowolona. Roma, po co ci taka żona? Nie potrafi nawet nakryć do stołu bez robienia awantury!
— Mamo, przestań — powiedział cicho Roma, ale w jego głosie brakowało stanowczości.
— Jak to „przestań”? Mówię prawdę! Alina, idź do pokoju. Natychmiast! — warknęła Walentyna Grigoriewna na wnuczkę.
Dziewczynka drgnęła i przytuliła się do matki.
— Nie waż się podnosić głosu na moje dziecko — syknęła Lena.
— Będę podnosić głos, skoro zachowuje się jak niewychowany dzikus! — krzyknęła starsza kobieta, całkowicie tracąc nad sobą kontrolę. — Wynoś się z mojej kuchni! Roma, idź do gości, a ta niech tu zostanie i po wszystkim posprząta. To jej bezpośredni obowiązek, skoro żyje na mój koszt!
Lena poczuła, że coś ostatecznie w niej pękło.
Cisza, która zapadła, zabrzmiała niczym uderzenie metalu.
Nawet przyjaciółki teściowej w jadalni umilkły, przysłuchując się kłótni.
— W porządku — powiedziała Lena bardzo cicho, lecz każde słowo spadało ciężko niczym ołów. — Roma, jedziesz ze mną czy zostajesz tutaj jeść rybę z cytryną?
— Len, nie róbmy awantury… — zaczął Roma, cofając się o krok.
— Rozumiem. Alina, spakuj zabawki. Wyjeżdżamy.
— Tak, wynoście się wszyscy! — wrzasnęła Walentyna Grigoriewna. — Zobaczymy, co zrobicie za dwa dni, kiedy skończą wam się pieniądze!
Lena weszła do pokoju i zaczęła gorączkowo wrzucać rzeczy do walizki.
Ręce jej drżały, ale umysł miała dziwnie spokojny i przejrzysty.
Nigdy więcej nie pozwoli nikomu sobą pomiatać.
Żaden kredyt, remont ani niedogodności nie były warte tego, by jej córka patrzyła, jak poniża się jej matkę.
— Lena, poczekaj — powiedział Roma, wchodząc do pokoju i zamykając za sobą drzwi. — Mówisz poważnie? Zaraz zrobi się ciemno.
— To najpoważniejsza decyzja, jaką podjęłam od dziesięciu lat, Roma. Twoja matka przekroczyła wszelkie granice. Nazwała mnie darmozjadem i powiedziała, że nie mam prawa siedzieć przy stole. A ty nic nie powiedziałeś.
— Nieprawda, że nic nie powiedziałem, tylko…
— Jesteś tchórzem, Roma. Bardziej boisz się ją zdenerwować niż stracić mój szacunek.
— Dokąd mamy pójść? — zapytał, siadając na łóżku i chowając twarz w dłoniach.
— Zarezerwowałam hotel przez aplikację. Na trzy dni. Do tego czasu znajdziemy mieszkanie do wynajęcia. Nie obchodzi mnie cena. Nie zostanę tutaj ani minuty dłużej.
— Oszalałaś — mruknął.
— Być może. Ale to i tak lepsze niż życie w tym domu jak nieme zwierzę.
Lena zamknęła walizkę.
Alina stała już w drzwiach ze swoim małym plecakiem, do którego schowała ulubionego pluszowego królika.
Dziewczynka spojrzała na ojca z mieszaniną nadziei i niepokoju.
— Roma, jedziesz? — zapytała jeszcze raz Lena.
Podniósł na nią wzrok.
W jego oczach malowało się zagubienie.
W korytarzu matka nadal głośno skarżyła się swoim przyjaciółkom na „tę niewdzięczną dziewczynę”.
— Tak… jadę — westchnął, wstając. — Chyba masz rację. To zaszło za daleko.
Kiedy wyszli z pokoju, Walentyna Grigoriewna zagrodziła im drogę.
— Dokąd ty się wybierasz? Roma, dokąd idziesz? — Jej głos stał się piskliwy.
— Wyjeżdżamy, mamo. Tak będzie lepiej dla wszystkich.
— Porzucasz własną matkę dla tej… tej histeryczki? — wrzasnęła, chwytając się za pierś. — Och, źle się czuję! Przynieście mi krople nasercowe!
Jej przyjaciółki natychmiast wypełniły korytarz, urządzając prawdziwy spektakl.
— Spójrz, do czego ją doprowadziłaś! — lamentowała Maria Iwanowna. — Roma, jak możesz się nie wstydzić? Doprowadzasz własną matkę do zawału!
— Nic jej nie jest — powiedziała obojętnie Lena, odsuwając teściową na bok. — To tylko kolejna scena.
— Ty żmijo! — krzyknęła Walentyna Grigoriewna, nagle cudownie uzdrowiona, i zamachnęła się na Lenę. Roma jednak złapał ją za nadgarstek.
— Mamo, wystarczy. Proszę. Przestań.
Wyszli na klatkę schodową wśród lawiny wyzwisk i krzyków, że mają już nigdy nie przekraczać progu tego domu.
Na zewnątrz panowało rześkie, wiosenne powietrze.
Lena odetchnęła głęboko.
Miała wrażenie, jakby wyszła z zatęchłej piwnicy prosto w światło.
— Mamo, już nigdy tam nie wrócimy? — zapytała Alina, mocno ściskając jej dłoń.
— Nie, aniołku. Nigdy więcej.
— Obiecujesz?
— Obiecuję.
W całkowitym milczeniu dotarli do samochodu.
Roma włożył walizki do bagażnika. Jego ruchy były szybkie i nerwowe.
Lena rozumiała, że dla niego również było to trudne. Znany obraz jego świata właśnie się rozpadł — świata, w którym mógł jednocześnie być „dobrym synem” i „dobrym mężem”.
— Jesteś na mnie zła? — zapytał, gdy wyjechali z podwórka.
— Nie jestem zła. Po prostu dziwię się, że tak długo zajęło ci zauważenie czegoś, co było oczywiste.
— Chciałem tylko zrobić to, co wydawało się najlepsze. Zaoszczędzić na remoncie…
— Roma, pieniądze to tylko papier. Spokoju naszego dziecka i mojej godności nie można kupić za żadną kwotę. Widziałeś, jak krzyczała na Alinę?
— Widziałem. Przepraszam. Naprawdę nie zdawałem sobie sprawy, że ona jest aż tak…
— Jaka? Że aż tak mnie nienawidzi? Ona mnie nie nienawidzi, Roma. Ona kocha władzę. A ty przez lata oddawałeś jej tę władzę.
— Więcej tego nie zrobię.
Wynajęli przytulną kawalerkę w centrum miasta.
Owszem, było ciasno. Owszem, meble były stare. Ale nie było tam Walentyny Grigoriewny z jej niekończącymi się kontrolami kuchenki i zakazami „zbyt głośnego chodzenia”.
Pierwszy poranek w nowym mieszkaniu był magiczny.
Lena obudziła się, gdy promienie słońca zalewały pokój.
W kuchni krzątał się Roma.
Pachniało kawą i — o cudzie — przypalonymi tostami.
— Już nie śpisz, śpiąca królewno? — uśmiechnął się, podając jej filiżankę.
— Już nie śpię. Który dziś mamy?
— Trzynasty. I do tego piątek.
— Najpiękniejszy dzień w moim życiu — roześmiała się Lena.
Alina wybiegła ze swojego prowizorycznego „pokoju” za parawanem i wskoczyła na łóżko obok nich.
— Pójdziemy dziś do parku? — zapytała.
— Oczywiście — odpowiedział Roma. — I kupimy największe lody, jakie tylko znajdziemy.
Telefon na szafce nocnej zaczął wibrować.
Na ekranie widniało jedno słowo: Mama.
Roma spojrzał na ekran, a potem na żonę.
— Nie odbieraj — powiedziała cicho Lena. — Niech odpocznie od nas. A my odpocznijmy od niej.
Roma odrzucił połączenie i wyłączył telefon.
— Masz rację. Potrzebujemy czasu.
Tydzień później Walentyna Grigoriewna zaczęła wysyłać wiadomości.
Najpierw były wyrzuty:
„Porzuciliście mnie, starą, chorą kobietę!”
Potem manipulacja:
„Mam ciśnienie dwieście. Przyjedź, Roma, przywieź mi chociaż lekarstwa.”
Później próby przekupstwa:
„Upiekłam ciasta, wyślę trochę dla małej Aliny.”
Lena pozostała jednak nieugięta.
Powiedziała Romie, że może widywać się z matką wyłącznie na neutralnym terenie i nigdy w obecności rodziny.
— Jeżeli chcesz ją odwiedzić, idź sam. Ale Alina i ja nigdy więcej nie postawimy stopy w tamtym mieszkaniu. A ona nigdy nie wejdzie do naszego. To cena twojego spokoju i mojego zdrowia — powiedziała.
Początkowo Roma się sprzeciwiał i próbował je pogodzić. Kiedy jednak podczas pierwszego spotkania jego matka znowu zaczęła oczerniać Lenę, dał za wygraną.
Wreszcie zrozumiał, że z niektórymi ludźmi żadne porozumienie nie jest możliwe.
Jedynym rozwiązaniem jest dystans.
Minął miesiąc.
Ich nowe mieszkanie było gotowe.
Podczas rozpakowywania kartonów Lena znalazła na dnie jednego z pudeł ten sam obrus w kratę, który kiedyś teściowa kazała jej zdjąć.
— Wyrzucić go? — zapytał Roma.
— Nie — odpowiedziała Lena z uśmiechem, rozkładając go na nowym stole w jadalni. — Niech zostanie. Przypomina mi, że nigdy więcej nie zagram służącej w cudzym dramacie.
Usiedli do obiadu.
Na stole stał taki sam pieczony kurczak, lecz tym razem Lena zajmowała miejsce u szczytu stołu.
Spojrzała na męża i córkę i poczuła, że wreszcie jest u siebie.
Naprawdę w domu.
Tego wieczoru, kiedy Alina zasnęła, Lena i Roma usiedli na balkonie, obserwując światła miasta.
— Wiesz — powiedział Roma — dopiero teraz zdaję sobie sprawę, jak bardzo byłem wyczerpany przez te wszystkie lata. Ciągle znajdowałem się między młotem a kowadłem. A teraz czuję się tak, jakby ktoś zdjął mi z ramion całą górę.
— To się nazywa wolność, Roma. Wolność wyboru własnego życia zamiast nieustannego dopasowywania się do cudzych problemów.
— Kocham cię. I nadal bardzo przepraszam.
— Już ci wybaczyłam. Najważniejsze, że teraz jesteśmy razem i stoimy po tej samej stronie.
— Na zawsze?
— Na zawsze.
A Walentyna Grigoriewna…
Nadal przyjmowała swoje przyjaciółki i skarżyła się na „okropną synową”, która „ukradła jej syna”.
Jednak jej głos w ich życiu stał się cichy i odległy, niczym szum w tle, który nie był już w stanie zakłócić ich spokoju.
Bo w domu, w którym panują miłość i szacunek, nie ma miejsca dla tych, którzy potrafią jedynie wydawać rozkazy, zamiast okazywać dobroć.
A ty co zrobiłabyś na miejscu Leny — wytrzymałabyś do końca remontu czy wybrałabyś niepewność, byle tylko zachować własną godność?